We wrześniu 1939 polska armia walczyła nie tylko z Niemcami i Sowietami. Był też trzeci agresor, o którym dziś mało kto pamięta. Na południu terytorium Rzeczypospolitej bez wypowiedzenia wojny najechała armia Słowacji. Jej żołnierze zajęli między innymi Zakopane i Sanok, a dowódcy otrzymali za to najwyższe niemieckie odznaczenia.

Żołnierze słowaccy z Armii Polowej „Bernolak” dekorowani przez Ferdynanda Čatloša po kampanii wrześniowej w Polsce.

27 września 1939 roku, centrum Zakopanego. Na trybunie honorowej dwaj słowaccy notable: generał Ferdinand Čatloš i minister spraw wewnętrznych, a zarazem przywódca paramilitarnej Gwardii Hlinki Alexander Mach. Przed nimi w szyku maszerują oddziały Armii „Bernolak”. Na piersi Čatloša błyszczy się wręczony mu tuż przed defiladą Krzyż Żelazny, najwyższe niemieckie odznaczenie wojskowe. Kilka dni wcześniej generał stwierdził: „Żołnierze młodej armii słowackiej okazali się być godnymi towarzyszami broni swoich niemieckich kolegów, z którymi wspólnie przywrócili porządek na obszarze zagrabionym przez polskich podpalaczy i terrorystów”. Teraz świętowali zwycięstwo nad wojskami sąsiada i to na jego ziemi.

Dr Rafał Sierchuła, historyk z IPN: – W powszechnej świadomości ten fakt utrwalił się bardzo słabo. Ale we wrześniu 1939 roku Polskę najechało nie dwóch, lecz trzech agresorów.

Ksiądz wysyła armię

„Zagrabione tereny”, o których wspominał w Zakopanem słowacki generał, to skrawki Spiszu, Orawy oraz Jaworzyny. Ich przynależność pozostawała kwestią sporną od czasu zakończenia I wojny światowej. W 1920 roku europejskie mocarstwa przyznały je Czechosłowacji. Polska rozpaczliwie broniąca się przed najazdem bolszewików nie była w stanie tej sprawy należycie przypilnować. Poza tym potrzebowała przychylności południowego sąsiada, który w każdej chwili mógł zablokować idące przez jego terytorium dostawy alianckiej broni. Rzeczypospolita wzięła rewanż jesienią 1938 roku, w okolicznościach – przyznać trzeba – dość ponurych. Wówczas to na konferencji w Monachium zachodnie mocarstwa zgodziły się, by Hitler okroił czechosłowackie terytorium o przygraniczne tereny zamieszkane przez niemiecką mniejszość. Polacy już na własną rękę przekonali osłabiony rząd w Pradze, że powinien oddać tereny, które tak ochoczo zaanektował kilkanaście lat wcześniej. Wkrótce polska armia wkroczyła na Zaolzie, a także na wspomniane Spisz, Orawę i Jaworzynę.

Wrzesień 1938 roku, lotnisko w Londynie. Wracający z Monachium brytyjski premier Neville Chamberlain, wymachując arkuszem papieru, przekonywał: „Sądzę, że przywiozłem naszym czasom pokój”. Po latach historycy odkryli, że kartka, na której miały zostać spisane ustalenia z Monachium, w rzeczywistości była pusta. Tak zresztą jak obietnice Hitlera. W marcu 1939 roku, wbrew jego zapewnieniom, Wehrmacht wkroczył do Czechosłowacji. Wkrótce została ona rozbita na dwie części: quasi-państewko zwane Protektoratem Czech i Moraw oraz teoretycznie niezależną Słowację. Teoretycznie, gdyż państwo rządzone przez księdza Josefa Tiso było całkowicie zależne od Rzeszy. – Polska miała ze Słowacją pewien problem. Wśród tamtejszych mieszkańców bardzo długo panowały propolskie nastroje. Doszło nawet do tego, że w większości konserwatywni i katoliccy Słowacy z większą sympatią spoglądali w kierunku Warszawy niż Pragi – przyznaje dr Sierchuła. Zaczęło się to zmieniać dopiero jesienią 1938 roku. Poszło nie tylko o niewielkie, zamieszkane w dużej części przez Polaków tereny przyłączone do Rzeczypospolitej. Lecz także o to, że rząd w Warszawie sprzyjał Węgrom przejmującym Ruś Zakarpacką. Dla Polski było to korzystne, bo region ten był zapleczem dla ukraińskich nacjonalistów z UON, którzy dopuszczali się napadów na Polaków mieszkających na terenie Małopolski Wschodniej. Reszty dopełniła miejscowa propaganda. – Kilka miesięcy przed wybuchem II wojny Hitler zaproponował Słowakom bezpośredni udział w wojnie. Zagwarantował im przy tym ochronę granic i spójność terytorialną – tłumaczy dr Sierchuła. Dla Słowaków było to ważne, gdyż ciągle obawiali się Węgrów, którzy też przecież byli sojusznikami Niemiec. Hitler mógł więc grać sprawą spornych obszarów. – Słowacji potrzebował z kilku powodów. Po pierwsze, z jej terytorium uderzenie na Polskę miała wyprowadzić 14 Armia gen. Wilhelma Lista. Po drugie, jej przystąpienie do wojny było korzystne z punktu widzenia niemieckiej propagandy. Zawsze lepiej przeprowadzać inwazję w towarzystwie sojuszników, niż zasłużyć na miano samotnego agresora... – zauważa historyk.

Karta ciemna, karta jasna

„Znowu nastał czas historycznej próby dla narodu słowackiego. Zdecydowane Niemcy potrzebują zdecydowanych przyjaciół. Ofiarami naszymi zasłużymy na wdzięczność potomnych” – mówił 1 września do swoich żołnierzy gen. Čatloš.  Rankiem oddziały liczącej nieco ponad 50 tysięcy żołnierzy Armii „Bernolak” zaczęły przekraczać granicę z Polską. Do akcji wkroczyło też nieliczne słowackie lotnictwo: zarówno myśliwskie, jak i rozpoznawcze. Najeźdźcy stosunkowo szybko opanowali sporne tereny i... pomaszerowali dalej. – Słowacy stoczyli trochę potyczek z polską armią, ale większych bitew nie było – przyznaje dr Sierchuła. To nie oni, lecz Niemcy wyprowadzali w tym czasie główne uderzenie. Niemniej Armia „Bernolak” zajęła między innymi Zakopane, Sanok, niektóre miejscowości w Bieszczadach. Słowacy wzięli do niewoli niemal półtora tysiąca polskich żołnierzy. Bilans jej strat to 20 zabitych i blisko 50 rannych. – Z działań militarnych Słowacy wycofali się już w połowie września, a większość zajętych terenów przekazali Niemcom – przypomina historyk.

Do republiki księdza Tiso zostało włączone jedynie sporne terytorium w Tatrach – w sumie 770 kilometrów kwadratowych. Wkrótce rozpoczęły się tam wymierzone w Polaków represje. – Słowacy starali się wyłapywać konspiracyjnych kurierów, którzy przemieszczali się pomiędzy okupowaną Polską a Węgrami – podkreśla dr Sierchuła. Zaraz jednak dodaje, że prócz ciemnej karty w polsko-słowackich stosunkach z tego okresu jest również karta jasna. – We wrześniu 1939 powstał ochotniczy Legion Czechów i Słowaków, który wyraził gotowość walki po polskiej stronie przeciwko Niemcom – przypomina. Liczył on 180 żołnierzy, którzy po zagarnięciu Czechosłowacji przez Hitlera, przekroczyli graniczę i zatrzymali się pod Krakowem. Dowodził nimi gen. Lev Prchala. Co ciekawe, podczas transportu koleją przez Polskę legioniści zostali zaatakowani przez... samolot w barwach republiki ks. Tiso. Ostatecznie część ochotników zza południowej granicy trafiła do obozu internowania w ZSRR, innych spotkał podobny los w Rumunii. Warto też wspomnieć o pilotach czechosłowackiej Eskadry Rozpoznawczej, którzy podczas wojny obronnej walczyli ramię w ramię z polskimi lotnikami przeciwko niemieckim agresorom.

Tymczasem republika księdza Tiso przetrwała zaledwie kilka lat. Po wkroczeniu Armii Czerwonej jej lider został aresztowany. Czechosłowacki sąd wydał wyrok: śmierć przez powieszenie. Z kolei dowódca Armii „Bernolak” gen. Čatloš pod koniec wojny usiłował zmienić sojusznika. Chciał obalić Tiso, wprowadzić wojskową dyktaturę i przejść na stronę ZSRR. Bezskutecznie. Po wojnie usłyszał wyrok pięciu lat więzienia. Wkrótce wyszedł na wolność i do końca życia pracował jako urzędnik w prowincjonalnym mieście Martin. Zmarł w 1972 roku.

Cytaty z przemówień gen. Ferdinanda Č atlo ša podaję za artykułem dr. Macieja Korkucia, „Słowacki udział w wojnie. Okupacja polskiego Spiszu i Orawy”, który zamieszczony został w Biuletynie IPN, styczeń–luty 2010.