To najstarszy na świecie zachowany niszczyciel. Od blisko 40 lat pełni funkcję muzeum. Marynarze mówią, że jest okrętem na emeryturze. Zaraz jednak dodają: to emerytura pełna życia. ORP „Błyskawica” ma pełnoprawną załogę, która pełni wachty, szkoli się, wychodzi w morze. Czasem nawet sama jednostka rusza z miejsca…



Mł. chor. mar. Andrzej Wronka, bosman okrętowy, w załodze ORP „Błyskawica” od 1991 roku: – Trafiłem tutaj zaraz po szkole. Na roku byłem prymusem i to zdecydowało o przydziale. Tyle że mnie zawsze ciągnęło w morze. Niemal od razu napisałem wniosek o przeniesienie. Liczyłem, że będę mógł przejść do dywizjonu trałowców w Świnoujściu. Byłem tam na praktykach i bardzo mi się podobało.

Ale później zdarzyło się coś, co postawiło jego plany na głowie. – To było w 1991, może 1992 roku – wspomina mł. chor. mar. Wronka. – W Gdyni został zorganizowany zjazd polskich marynarzy, którzy walczyli podczas II wojny światowej. Wielu z nich po 1945 roku zdecydowało się pozostać na emigracji. Teraz przyjechali do kraju z Wielkiej Brytanii, Kanady, Stanów Zjednoczonych – po raz pierwszy od ponad 40 lat. Niektórzy nadal pełni obaw. Nie mogli uwierzyć, że już im wolno, że nic im nie grozi – dodaje. Weterani odwiedzili też pokład ORP „Błyskawica”. A Wronka ich słuchał, rozmawiał z nimi, obserwował ich ogromne wzruszenie.

A potem było coś jeszcze. Już po zjeździe, do Gdyni dotarł starszy człowiek, który dziś mieszka w Wielkiej Brytanii, a podczas wojny służył właśnie na „Błyskawicy”. Kiedy dowiedział się, że okręt stoi przy Skwerze Kościuszki, pierwsze kroki skierował właśnie tam. – Ostatnie metry praktycznie przebiegł, zostawił z tyłu żonę. Gdy dotarł na miejsce, po prostu usiadł na trapie i rozpłakał się. Okręt był już zamknięty dla zwiedzających, ale kiedy dowiedzieliśmy się, kim jest, wpuściliśmy go i oprowadziliśmy po pokładzie. Na dzień dobry ucałował go, potem ze wzruszenia łamał mu się głos – opowiada mł. chor. mar. Wronka.

Wtedy bosman wiedział już, że nigdzie stąd nie pójdzie. – Poczułem, że to, co robimy, jest ważne, ma sens. Powiedziałem sobie: „zostaję” – wspomina.

Niszczyciel ORP „Błyskawica” w doku wykończeniowym w Southampton.

„Błyskawicy” silne emocje towarzyszyły praktycznie od zawsze. Okręt był jednym z dwóch dużych niszczycieli, które przed wojną pływały pod biało-czerwoną banderą. Został zbudowany w Wielkiej Brytanii. Do służby wszedł w 1937 roku, ale w wojnie obronnej przeciwko Niemcom udziału nie wziął. W myśl założeń planu „Peking” krótko przed jej wybuchem został przeprowadzony do Wielkiej Brytanii. Potem u boku aliantów brał udział m.in. w kampanii norweskiej, ewakuacji Dunkierki, operacjach „Torch” (amerykańsko-brytyjski desant w północnej Afryce) i „Overlord” (lądowanie w Normandii). W 1947 roku okręt wrócił do Polski, jednak większość z członków jego załogi zdecydowała się pozostać na emigracji.

Do 1967 roku ORP „Błyskawica” służył w marynarce jako klasyczny niszczyciel. 9 sierpnia nastąpił jednak moment zwrotny. Podczas ćwiczeń na Bałtyku, w jednej z kotłowni pękł przewód wysokiego ciśnienia. Znajdujący się tam marynarze zostali ciężko poparzeni. – Łącznie zginęło ich siedmiu. Dokładnie tylu, ile podczas całej drugiej wojny światowej – zaznacza st. chor. mar. Grzegorz Matoga, który na „Błyskawicy” jest dowódcą działu mechanicznego. Przez następnych kilka lat okręt cumował w Świnoujściu jako stacjonarna jednostka obrony przeciwlotniczej. Wreszcie w 1976 roku został przeholowany do Gdyni i zaczął funkcjonować jako okręt muzeum.

Ale ORP „Błyskawicy” daleko do typowej placówki muzealnej. Okręt posiada załogę i to w pełnej obsadzie. – Służba odbywa się w systemie wacht, marynarze zaś podlegają takim samym rygorom, jak ich koledzy z innych jednostek: jeżdżą na strzelania, ćwiczą rzucanie granatem, zdają egzaminy z WF-u – wylicza st. chor. mar. Matoga. Mało tego – oni również wychodzą w morze, tyle że na pokładach innych okrętów.– W moim przypadku to choćby fregata rakietowa ORP „Gen. T. Kościuszko”, okręt ratowniczy ORP „Lech”, żaglowiec ORP „Iskra” czy okręt szkolny ORP „Wodnik” – wylicza mł. chor. mar. Wronka. Słowem: marynarska służba, tyle że z pewnym naddatkiem. – Marynarze z załogi ORP „Błyskawica” muszą znać jej historię, muszą też potrafić ciekawie o niej opowiadać – podkreśla st. chor. mar. Matoga.


Każdego roku przez pokłady historycznego niszczyciela przewija się przeszło 100 tysięcy gości. W sezonie letnim liczba zwiedzających dochodzi do dwóch tysięcy dziennie. – Naszym zadaniem jest zaspokoić ich ciekawość, a przy tym zadbać o bezpieczeństwo: zarówno ich, jak i samego okrętu. Przy takiej liczbie turystów nie jest to wbrew pozorom proste – przyznaje st. chor. mar. Matoga. Wspomina, że podczas jego służby zdarzały się zaskakujące sytuacje. – Byli tacy, którzy zapadali na chorobę morską, mimo że okręt stoi w porcie. Efekt? Trzeba było niestety sprzątać… – uśmiecha się.

Utrzymanie porządku na okręcie to zresztą nie lada wyzwanie. – ORP „Błyskawica” ma pięć pokładów, które muszą lśnić. A to wymaga czasu. Wystarczy wspomnieć o polerowaniu tak zwanych metali. Polega ono na nakładaniu kolejnych warstw specjalnego czyścika, które potem są rozcierane szmatką  – podkreśla st. chor. mar. Matoga. Ale najważniejsza sprawa to zachowanie sprawności okrętowych mechanizmów. – Wiele urządzeń pamięta lata 30. ubiegłego wieku – tłumaczy st. chor. mar. Matoga. Do nich zaliczają się choćby wentylatory w siłowni, przetwornica, która ładuje baterie akumulatorów, czy też mechanizm służący m.in. do wypełniania i opróżniania balastów. – Kiedy w 2000 roku rozpoczynałem służbę na tym okręcie, wiele urządzeń powoli dożywało swoich dni. Nasi mechanicy przywrócili im sprawność, a teraz utrzymują przy życiu. To wielka sztuka, jeśli się weźmie pod uwagę brak części zamiennych – zaznacza st. chor. mar. Matoga. Okręt jest czynny dla zwiedzających przez sześć dni w tygodniu.

Tymczasem ORP „Błyskawica” to nie tylko muzeum. – Historyczny niszczyciel jest również okrętem reprezentacyjnym Marynarki Wojennej. Jako jedyna nasza jednostka posiada specjalne działo salutacyjne – wyjaśnia kmdr ppor. Piotr Adamczak z biura prasowego Marynarki Wojennej. W sierpniu tego roku marynarze oddali z niego 21 strzałów na powitanie japońskich okrętów, które po raz pierwszy w historii zawinęły do Gdyni. Ale to tylko jeden z przykładów. St. chor. mar. Matoga: – ORP „Błyskawica” z pewnością zalicza się do najczęściej strzelających jednostek naszej marynarki.


Na pokładzie okrętu organizowane są oficjalne spotkania i uroczystości. Jednostkę wizytowali wszyscy prezydenci III Rzeczpospolitej, a także prezydent II RP na uchodźstwie Ryszard Kaczorowski. Odwiedził ją król Hiszpanii.  – Każda taka wizyta odbywa się z poszanowaniem morskiego ceremoniału – wyjaśnia st. chor. mar. Matoga. – Gości wita ośmiu trapowych, warta honorowa, która powinna liczyć co najmniej sześciu, ale my staramy się wystawiać do niej dziesięciu, a nawet dwunastu marynarzy, wreszcie sygnaliści: na maszcie i trapie – wylicza st. chor. mar. Matoga.

ORP „Błyskawica” po wypadku z lat 60. nie jest już w stanie samodzielnie wychodzić w morze. Nie znaczy to jednak, że tkwi ciągle w jednym miejscu. – Może być przeholowywany przez trzy holowniki, albo poruszać się wzdłuż kei na kabestanie (rodzaj wciągarki – przyp. red.) – wyjaśnia st. chor. mar. Matoga. Niszczyciel cumował w innym miejscu choćby na przełomie czerwca i lipca. Wówczas to przemieścił się w obrębie gdyńskiego portu przy okazji festiwalu orkiestr wojskowych.

ORP „Błyskawica” to najstarszy na świecie zachowany niszczyciel. Przez lata swojej służby otrzymał wiele prestiżowych nagród i odznaczeń. Wśród nich znalazł się Krzyż Złoty Orderu „Virtuti Militari”, a także prestiżowa „Maritime Heritage Award” – nagroda za wkład w morską historię świata i doskonałe utrzymanie okrętu. Przyznaje ją międzynarodowe stowarzyszenie „The World Ship Trust”.

Jednostka zaskarbiła sobie też uznanie, sympatię, a nawet miłość wielu pokoleń ludzi morza. – Dziś to okręt na emeryturze. Wymaga więcej pracy i troski – mówi mł. chor. mar. Wronka i zaraz dodaje: – Służyć na nim to wielki zaszczyt…