28 września 1939 roku po bohaterskiej walce z przeważającymi siłami niemieckimi poddała się Warszawa. Miasto broniło się przez 20 dni. Tego samego dnia Związek Sowiecki i III Rzesza zawarły pakt o granicach i przyjaźni wraz z tajnymi protokołami. Sąsiedzi podzielili się Polską i umówili, że będą  wzajemnie informować się o zwalczaniu polskiego oporu.

Gen. Tadeusz-Kutrzeba i gen. Johannes Blaskowitz (z prawej) w drodze na rozmowy w sprawie kapitulacji Warszawy, 27 września 1939

Od pierwszych godzin II wojny światowej Warszawa była bombardowana przez Luftwaffe. 6 września 1939 roku wobec zagrożenia niemieckim natarciem prezydent Ignacy Mościcki i władze państwowe ewakuowały się z miasta. Stolicy broniła Armia „Warszawa”, która powstała z niedobitków jednostek nadciągających do miasta. Na jej czele stanął gen. Juliusz Rómmel.

8 września do obrzeży Warszawy dotarły pierwsze oddziały niemieckiej 4 Dywizji Pancernej, które z marszu próbowały zdobyć miasto. Atak został jednak zatrzymany, a wzniesione przez żołnierzy i cywilów barykady blokowały główne ulice prowadzące do stolicy. – Wobec skutecznej polskiej obrony Niemcy zmienili taktykę i przystąpili do oblężenia. Prowadzili zmasowany ostrzał artyleryjski i bombardowali miasto – mówi dr Henryk Sikorski, historyk II wojny światowej.

Warszawa jest wielka

15 września Warszawa została całkowicie okrążona przez wojska niemieckie, jednak jeszcze kilka dni później do miasta udało się przedrzeć ostatkom jednostek Armii „Poznań” i „Pomorze”. Kolejne niemieckie natarcia były odpierane, a wojsko wspierali cywilni obrońcy. Funkcję cywilnego komisarza miasta pełnił Stefan Starzyński, prezydent Warszawy, który w swoich radiowych przemówieniach zagrzewał mieszkańców do walki. „Chciałem, by Warszawa była wielka. (…) I Warszawa jest wielka. (…) Gdy teraz do was mówię, widzę ją przez okna w całej wielkości i chwale, otoczoną kłębami dymu, rozczerwienioną płomieniami ognia, wspaniałą, niezniszczalną, wielką, walczącą Warszawę” – mówił prezydent 23 września.

Decyzja o zaprzestaniu walk zapadła 27 września po zniszczeniu przez Niemców elektrowni i wodociągów. „Dowództwo obrony, nie chcąc powiększać bezgranicznych cierpień ludności cywilnej oraz wobec braku amunicji, zdecydowało się na zawarcie 24-godzinnego zawieszenia broni i wszczęcie rokowań nad warunkami oddania stolicy i Modlina” – podano w komunikacie. Tego samego dnia w stolicy powstała konspiracyjna Służba Zwycięstwu Polski, stanowiąca zalążek Polskiego Państwa Podziemnego.

Umowę kapitulacyjną podpisali 28 września gen. Tadeusz Kutrzeba w imieniu dowódcy Armii „Warszawa” i gen. Johannes Blaskowitz, dowódca 8 Armii. Spotkanie odbyło się w budynku Fabryki Silników Lotniczych należącej do Polskich Zakładów Skody.

W Armii „Warszawa” walczyło ponad 120 tys. żołnierzy. Poległo około 2 tys. z nich, a 16 tys. zostało rannych. Pozostali w większości trafili do niemieckiej niewoli. Straty ludności cywilnej Warszawy wyniosły – około 10 tys. zabitych i 50 tys. rannych. Zniszczeniu uległo ponad 10 proc. zabudowy miasta. Po stronie niemieckiej podczas zdobywania stolicy zginęło 1500 żołnierzy, a 5 tys. zostało rannych. Niemcy wkroczyli do miasta i przejęli w nim władzę 30 września.

Fotografia lotnicza Warszawy po kapitulacji. Widoczne zabudowania PZL na Okęciu. 29.09.93

II pakt Ribbentrop – Mołotow

Tego samego dnia, gdy Warszawa upadła, a część polskich oddziałów toczyła jeszcze walki z najeźdźcami, w Moskwie zawarto niemiecko-sowiecki traktat o granicach i przyjaźni. – Dokument stanowił przypieczętowanie współpracy między ZSRS i III Rzeszą, którą zapoczątkował pakt Ribbentrop – Mołotow z 23 sierpnia 1939 roku. Oba totalitarne mocarstwa dokonały wówczas podziału swoich stref wpływów w Europie Środkowej – mówi dr Sikorski.

Teraz tamte ustalenia zostały poddane korekcie. Dokument, tak samo jak układ z 23 sierpnia, podpisali Joachim von Ribbentrop, minister spraw zagranicznych III Rzeszy oraz Wiaczesław Mołotow, ludowy komisarz spraw zagranicznych ZSRS. „Rząd Rzeszy Niemieckiej i rząd ZSRS uznają, po upadku dotychczasowego państwa polskiego, za wyłącznie swoje zadanie przywrócenie na tym terenie pokoju i porządku oraz zapewnienie żyjącym tam narodom spokojnej egzystencji, zgodnej z ich narodowymi odrębnościami” – zapisano we wstępie traktatu.

Do układu dołączono trzy tajne protokoły dodatkowe. Pierwszy z nich wprowadzał korektę podziału ziem polskich pomiędzy III Rzeszą i ZSRS. Zgodnie z propozycją Józefa Stalina, przywódcy Związku Sowieckiego, zdecydowano, że dotychczasowa linia podziału, która miała przebiegać wzdłuż Wisły, została przesunięta na wschód do linii rzek San¬Bug–Narew–Pisa. W zamian za to Litwa, pierwotnie przewidziana dla Niemców, znalazła się w sowieckiej strefie wpływów. Kolejny dokument przewidywał zorganizowanie ewakuacji ludności: osób pochodzenia niemieckiego do Niemiec, a Rosjan, Ukraińców i Białorusinów do ZSRS.

Trzeci tajny protokół zapowiadał natomiast zwalczanie polskiego oporu i wzajemne informowanie się o podejmowanych w tym celu działaniach. – Jego treść stała się podstawą do współpracy NKWD i Gestapo, które wymieniały się doświadczeniami w zwalczaniu polskiego ruchu oporu – podaje historyk.

W wyniku ustaleń traktatu z 28 września Niemcy zajęli obszar Polski liczący około 186 tys. km kw., zamieszkany przez około 22 mln osób. 8 października do Rzeszy wcielono 92 tys. km kw., m.in. województwa: pomorskie, poznańskie i śląskie. Z pozostałych zagarniętych terenów utworzono Generalne Gubernatorstwo dla okupowanych ziem polskich. Natomiast Związek Sowiecki przejął ponad 190 tys. km kw. z ludnością liczącą około 13 mln osób. Na przejętych terenach Polski obaj okupanci wprowadzili brutalny terror. – Sojusz Hitlera i Stalina przetrwał niespełna dwa lata. 22 czerwca 1941 roku wojska III Rzeszy rozpoczęły wojnę z Rosją – dodaje dr Sikorski.