Żołnierze wyciągali ludzi z piwnic i domów. Torturowali, okradali, gwałcili, rozstrzeliwali. Zginęły kobiety, dzieci, powstańcy śląscy, a nawet ukrywający się Żydzi – łącznie blisko 450 osób. 27 stycznia 1945 roku Armia Czerwona spacyfikowała Przyszowice i Miechowice na Śląsku.

Tablica na zbiorowej mogile pomordowanych przez żołnierzy sowieckich.

Zeznaje J.R. (urodzony w 1922 roku): „Przy kurniku znaleźliśmy ciało Brzóski. Potem opowiedział mi Adolf Krzysteczko o tym, jak Franciszek Brzóska zginął. Oni witali nadjeżdżających żołnierzy radzieckich. Jeden z nich kazał Brzósce oddać zegarek. Gdy ten odmówił, jeden z Rosjan zastrzelił go strzałem z samochodu. Samochód się zatrzymał. Rosjanin zszedł na dół i zabrał ten zegarek”.

Zeznaje L.Ch. (ur. w 1930 roku): „Tato zobaczył, że mężczyźni są pozabijani serią z automatu w głowę. Ciotki leżały na schodach do piwnicy. Były zadźgane bagnetami – na ich ciałach było dużo ran. Ojciec powiedział po cichu do mamy, że maleństwo w poduszce było najprawdopodobniej uduszone. Wywnioskowała, że wszystkie kobiety były zabite ciosami bagnetów. Z wypowiedzi ojca wynikało, że nie ulegało wątpliwości to, że wszystkich tych ludzi zamordowali żołnierze radzieccy”.

Zeznaje M.L. (ur. w 1916 roku): „W chwili wkroczenia Armii Czerwonej do wsi wszyscy ukryliśmy się u sąsiadów Lomaniów w piwnicy. W naszym domu nie było piwnicy. Tam ukrywaliśmy się około dwóch dni. Na zewnątrz trwały zacięte walki. W pewnym momencie do piwnicy wszedł żołnierz radziecki i wyprowadził Annę Lomanię. Ten żołnierz gdzieś z nią chodził, chyba szukał innych dziewczyn. Gdy wrócił do domu, Ania zaczęła krzyczeć „ratunku” i wołała brata Roberta. Padł jeden strzał i usłyszeliśmy, jak coś pada na klapę wejściową do piwnicy. Od razu zaczęła kapać krew spomiędzy desek, krew ciekła do beczki z kiszoną kapustą”.

Jak Armia Czerwona przekraczała granice

– Na terenach przedwojennej Polski żołnierze Armii Czerwonej dopuszczali się gwałtów i kradzieży, jednak ich dowódcy starali się trzymać w oddziałach względną dyscyplinę. Zdarzało się nawet, że sprawcy takich przestępstw byli rozstrzeliwani. Sytuacja zmieniła się, kiedy wkroczyli na terytorium Rzeszy – wyjaśnia dr Dariusz Węgrzyn, historyk z Instytutu Pamięci Narodowej w Katowicach. – Dla Sowietów nastał czas zemsty – dodaje. Gotowi byli rozdawać razy na ślepo, bez wdawania się w niuanse.

Pod koniec stycznia 1945 roku maszerujący od strony Gliwic czerwonoarmiści podeszli pod Przyszowice. – Przed wojną była to ostatnia wieś po polskiej stronie granicy. Kamień rzucony spośród jej zabudowań lądował już w Niemczech – opowiada dr Węgrzyn. Na opłotkach Sowieci natknęli się na niemieckich żołnierzy z 2 Batalionu Pancernego. Po krótkiej wymianie ognia Niemcy się wycofali, a zwycięskie oddziały wkroczyły do wsi. Część Polaków przyjęła ten fakt z entuzjazmem. Szybko przekonali się jednak, że nie ma się z czego cieszyć. We wsi rozpoczęła się regularna rzeź. – Czerwonoarmiści najpewniej się pomylili. Byli przekonani, że oto właśnie wkroczyli do Niemiec – ocenia dr Węgrzyn. Wyciągali ludzi z domów, piwnic, gwałcili, kradli, rozstrzeliwali, palili. Nie oszczędzili dawnych powstańców śląskich, polskich działaczy niepodległościowych. Zabili też kilku węgierskich i włoskich Żydów – więźniów obozu koncentracyjnego, którzy zdołali zbiec z marszu śmierci i ukrywali się w Przyszowicach przed Niemcami. Łącznie Sowieci zamordowali ponad 50 cywilów, doszczętnie spalili też 70 zabudowań. Najstarsza z ofiar miała 78 lat, najmłodsza dziesięć miesięcy.

27 stycznia Armia Czerwona wkroczyła też do miasteczka Miechowice (dziś to dzielnica Bytomia). – Tutaj scenariusz był podobny. Prące na południowy zachód oddziały napotkały na krótkotrwały niemiecki opór, który zdołały przełamać. Różnica polegała na tym, że ta część Śląska, w której położone są Miechowice, przed wojną należała do Rzeszy – wyjaśnia dr Węgrzyn. Przy czym nie wszyscy mieszkańcy byli Niemcami. – Mimo granicy, to był jeden region. Rodziny mieszały się, a ludzie często mówili o sobie, że „są stąd”, identyfikowali się również poprzez wyznanie katolickie – zaznacza historyk. W mieście przebywali też obywatele przedwojennej Polski, którzy w czasie okupacji pracowali jako przymusowi robotnicy. Czerwonoarmiści nie bawili się jednak w subtelności.

Mordy rozpoczęły się wraz z podejściem oddziałów do pierwszych zabudowań. Furię żołnierzy wzmogła jeszcze pogłoska o zastrzeleniu rosyjskiego majora. Po latach liczbę ofiar masakry oszacowano na 380. – Ostatecznie jednak udało się zidentyfikować 230 osób. Nie wszystkie nazwiska ofiar zostały po tragedii zapisane. W mieście panowały chaos i strach – wyjaśnia dr Węgrzyn.

Mieszkańcy Miechowic jeszcze przez kilka dni bali się opuszczać domy. W tym czasie ciała ofiar leżały na podwórkach i ulicach. Potem rozpoczęły się naprędce przygotowane pochówki. Zwłoki trafiały do zbiorowych mogił i pojedynczych grobów. Często owinięte w prześcieradła czy brezent. W Miechowicach zabrakło trumien.

Pamięć rodzinna, pamięć publiczna

– O masakrach przez długi czas nie można było oficjalnie mówić. Ale ja o tym, co się wydarzyło w naszej miejscowości, wiedziałem od zawsze. Już kiedy byłem dzieckiem, opowiadały o tym babcia i mama – wspomina Andrzej Biskupski z Towarzystwa Miłośników Przyszowic. Dziś we wsi stoi pomnik upamiętniający ofiary. – Co roku organizujemy obchody. Przez lata powstawał też film dokumentalny, w którym wypowiadają się świadkowie masakry. Wielu z nich dziś już nie żyje – zaznacza Biskupski. Ofiary rzezi dokonanej przez Armię Czerwoną upamiętniane są też w Miechowicach.

IPN w Katowicach prowadził śledztwa w sprawie pacyfikacji śląskich miejscowości. Obydwa zostały zakończone. Do sądu nie udało się skierować aktu oskarżenia. Dwa lata temu, podczas obchodów 70. rocznicy masakry w Miechowicach, prokurator Ewa Koj, naczelnik pionu śledczego katowickiego IPN mówiła (cytat za PAP): – Wyczerpaliśmy wszystkie możliwe źródła dowodowe, a okoliczności tragedii zostały względnie precyzyjnie zrekonstruowane. Jeżeli pojawią się kiedyś jakieś dodatkowe informacje na ten temat, to dzięki badaniom historyków.

Zeznania świadków masakry w Przyszowicach pochodzą z prokuratorskiego śledztwa w tej sprawie. Zostały zamieszczone w publikacji „Tragedia w cieniu „wyzwolenia”. Górny Śląsk w 1945 roku”, wydanej w 2015 roku przez katowicki IPN.