To była jedna z najbardziej spektakularnych akcji w dziejach antykomunistycznego podziemia. W biały dzień, w centrum obsadzonego przez Armię Czerwoną miasta, oddział partyzancki mjr. Mariana Bernaciaka „Orlika” dostał się do siedziby UB w Puławach. Przebrani za sowieckich żołnierzy partyzanci uwolnili ponad setkę przetrzymywanych więźniów.

Wczesnym popołudniem 24 kwietnia 1945 roku na dziedziniec Powiatowego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego w Puławach wjechały dwa ciężarowe Studebakery. Z pierwszego wyskoczył sowiecki major. Podszedł do wartownika, uścisnął mu dłoń i przedstawił się jako dowódca specjalnej grupy operacyjnej, która przywiozła do aresztu sześciu „bandytów z lasu”. Chwilę później dziesięcioosobowa eskorta zaprowadziła więźniów do budynku. Na korytarzu czekał na nich komendant UB. Wywiązała się krótka rozmowa. Stojący tuż obok oficer NKWD przysłuchiwał się jej z rosnącą uwagą: „Rosyjski tego majora... Niby płynny, a jednak jakiś dziwny. I ta grupa operacyjna rozchodząca się po budynku...”. Powoli sięgnął do kabury. Uczynił to jednak o ułamek sekundy za późno.

Wyklęty w sowieckim mundurze

Końcówka wojny okazała się dla Puław szczególnie dramatyczna. Latem 1944 roku oddziały Berlinga wspomagane przez Armię Czerwoną toczyły w tych okolicach ciężkie walki z Niemcami. Samo miasto zostało w dużej części zniszczone i wyludnione. W kolejnych miesiącach powoli wracało do życia, tyle że w specyficznych warunkach. W Puławach, według szacunków polskiego podziemia, mogło stacjonować nawet sześć tys. czerwonoarmistów. Do tego oczywiście dochodziły oddziały bezpieki. Nowa władza energicznie zabrała się do rozprawy z przeciwnikami systemu. Wiosną 1945 roku w budynku PUBP była przetrzymywana przeszło setka więźniów.

Ale komuniści mieli w tamtych okolicach nie lada przeciwnika. Mjr Marian Bernaciak, pseudonim „Orlik”, przed wojną był urzędnikiem pocztowym. We wrześniu 1939 roku walczył zarówno z Niemcami, jak i Sowietami. Ci drudzy wzięli go do niewoli, ale Bernaciak zdołał zbiec z transportu. Potem działał w Związku Walki Zbrojnej, wreszcie w polskiej partyzantce. Jego oddział – w szczytowym momencie – liczył około 300 osób. Po klęsce powstania warszawskiego Bernaciak na krótko go rozwiązał. Ale w marcu 1945 roku znów poszedł do lasu. Tym razem po to, by walczyć z Sowietami i ich polskimi stronnikami. A już miesiąc później przeprowadził jedną z najbardziej spektakularnych akcji w dziejach niepodległościowego podziemia. Jego celem stało się położone niemal w sercu Puław więzienie. – Budynek był otoczony murem, zasiekami z drutu kolczastego i silnie strzeżony – mówi Krystian Pielacha, historyk, współautor książki „Do ostatniej kropli krwi. Major Marian Bernaciak „Orlik” 1917–1946”.  – Aby dostać się do więzienia trzeba było użyć podstępu – dodaje. I „Orlik” po podstęp sięgnął.

24 kwietnia rano rozkazał swoim podwładnym, by zdobyli dla niego dwie sowieckie ciężarówki. Wkrótce partyzanci sprowadzili do obozowiska Studebakery wraz z rozbrojoną załogą. Wtedy „Orlik” ogłosił zbiórkę i przedstawił swój plan. Część jego żołnierzy miała się wcielić w role czerwonoarmistów, część zaś polskich jeńców, których należy dostarczyć do aresztu. – Wejdziemy do siedziby UB, w środku ujawnimy się i odbijemy więźniów – przekonywał Bernaciak. Do akcji zostało wytypowanych 36 osób spośród ochotników. – Sam „Orlik” założył sowiecki mundur, a potem przez cały czas był w pierwszej linii – mówi Pielacha.

„Towarzysze, naszych biją!”

Ciężarówki ruszyły do Puław po godzinie 14. Około 15 wjechały na teren PUBP. Posterunek straży pokonały bez problemu. Kiedy „eskorta z jeńcami” weszła do więzienia, druga grupa rozeszła się po podwórku i niepostrzeżenie otoczyła budynek. Tymczasem w środku fałszywy sowiecki major – kpr. Stanisław Szymański, „Igołka”, wdał się w rozmowę z komendantem UB. Podstęp zwietrzył dopiero stojący tuż obok oficer NKWD. Zanim jednak zdążył sięgnąć po broń, dosięgły go kule wystrzelone przez „Orlika”, który na potrzeby akcji przebrał się w mundur sowieckiego porucznika. Wywiązała się krótka wymiana ognia. Jednocześnie ludzie „Orlika” otwierali cele i wypuszczali więźniów. – Łącznie uwolnili w ten sposób 107 osób. Niestety, nie wiemy, co się z nimi później stało. Być może ktoś z nich jeszcze żyje, ale mnie nie udało się tego potwierdzić, ani dotrzeć do żadnego z nich – przyznaje Pielacha.

Partyzanci po wyprowadzeniu więźniów wskoczyli na ciężarówki i rozpoczęli odwrót. Na tym jednak brawurowa akcja partyzantów się nie zakończyła. Po drodze bowiem „Orlik”, mijając sowiecki oddział, nakazał zwolnić. Przez otwarte okno krzyknął: „Szybko, tam, w więzieniu Polacy biją naszych!”. Zaalarmowani w ten sposób czerwonoarmiści zaatakowali... zabarykadowanych w budynku ubeków. Pomyłka wyszła na jaw dopiero po kilkunastu minutach. Sowieci i ubecy zorganizowali naprędce grupę pościgową. Nie odważyła się ona jednak zapuścić za partyzantami w głąb lasu.

W wyniku akcji zginęło ośmiu komunistów, zaś pięciu zostało rannych. „Orlik” stracił dwóch ludzi.

Po śladach „Orlika”

Dla komunistów rozbicie więzienia było potężnym ciosem. Wkrótce rozpoczęli zakrojoną na szeroką skalę operację, która miała doprowadzić do rozbicia oddziału Bernaciaka. – W maju w Lesie Stockim partyzanci zostali zaatakowani przez 700-osobowy oddział NKWD i UB, dysponujący między innymi pojazdami opancerzonymi. „Orlik” zdołał jednak wyjść z bitwy zwycięsko – podkreśla Pielacha. Wśród zabitych przez partyzantów komunistów był między innymi por. Aleksander Ligęza, zastępca szefa puławskiego UB.

Ale opór Bernaciaka nie mógł trwać wiecznie. Sytuacja w Polsce zmieniała się: komunistyczna władza krzepła, a Zachód nie kwapił się z uderzeniem na Sowietów, na co tak bardzo liczyli wyklęci. W czerwcu 1946 roku wraz z niewielkim oddziałem na chwilę zatrzymał się we wsi Piotrówek pod Puławami. Został wydany przez miejscowego sołtysa. Osaczony przez funkcjonariuszy UB i MO postanowił popełnić samobójstwo. – Oddział „Orlika” przejęli jego zastępcy i podzielili na dwie części. Działał on do ogłoszonej przez komunistów amnestii 1947 roku. Po niej został rozwiązany. Później nie było już prób jego reaktywacji – informuje Pielacha.

W okolicach Puław odżywa pamięć o „Orliku”. Obeliski upamiętniające członków oddziału stanęły w Lesie Stockim i miejscu śmierci mjr. Bernaciaka. W 2008 roku członkowie puławskiego oddziału Związku Strzeleckiego im. 15. Pułku Piechoty „Wilków” (to właśnie w tej jednostce Armii Krajowej służył Bernaciak) zorganizowali rekonstrukcję odbicie więźniów. – Ze względów finansowych to było jednorazowe przedsięwzięcie. Ale co roku organizujemy rajd „Śladami Orlika” – zaznacza  Michał Tomaszewski ze Stowarzyszenia Grupa Historyczna 15. – Każdy kolejny odbywa się po nieco innej trasie, choć oczywiście część miejsc się powtarza – dodaje. Tegoroczna edycja będzie czternastą z kolei. Została zaplanowana na 26 maja. – Chcemy docierać przede wszystkim do młodzieży, ale oczywiście wśród uczestników są osoby w różnym wieku. Ze względów logistycznych ich liczbę ograniczamy zazwyczaj do kilkudziesięciu, choć zazwyczaj zgłoszeń mamy więcej. W tym roku, z okazji setnej rocznicy odzyskania przez Polskę niepodległości, na wspólnym marszu oczekujemy setki osób – podsumowuje Tomaszewski.