Czy przyszłością unijnej obrony jest europejska armia, której projekt odżył po czekającym nas w styczniu brexicie? A może bardziej realne jest zacieśnianie współpracy wojskowej poszczególnych unijnych państw i pozostawienie obrony zbiorowej w gestii NATO? Opuszczenie UE przez Wielką Brytanię nie pozostanie bez wpływu na wspólną politykę bezpieczeństwa i obrony. Znacznie zmniejszy się zbrojny potencjał wspólnoty, ale brexit może stać się przyczynkiem do pogłębienia współpracy wojskowej państw członkowskich. Zazwyczaj gdy mowa o takiej współpracy, pojawia się temat utworzenia wspólnej europejskiej armii.

To chwytliwe hasło, ale tak naprawdę nikt na poważnie nie zamierza powołać armii rozumianej jako ponadnarodowa struktura stworzona na wzór armii narodowych. Trudno nawet wyobrazić sobie siły zbrojne kontrolowane np. przez instytucje europejskie. O wiele bardziej prawdopodobne jest dalsze wzmacniania europejskiej współpracy w dziedzinie obrony i bezpieczeństwa.

Wojskowa współpraca między państwami UE trwa od dawna i przybiera różne formy. Zazwyczaj ma ona charakter bilateralny, choć nie zawsze. Np. w 2009 roku Norwegia, Szwecja, Finlandia, Dania i Islandia zawiązały Nordycką Współpracę Obronną (NORDEFCO) i realizują wspólne projekty. W 1989 roku Niemcy i Francja utworzyły sześciotysięczną brygadę żołnierzy piechoty (niektórzy politycy widzieli w niej zalążek europejskiej armii, wojskowi byli bardziej wstrzemięźliwi). Dysponuje ona czterema garnizonami w Niemczech i trzema we Francji. Jednak jej znaczenie jest niewielkie, gdyż Francuzi i Niemcy razem służą tylko w batalionie zaopatrzenia oraz w sztabach. Pozostałe oddziały wchodzące w skład brygady mają charakter narodowy i wyposażone są we własną broń. Jednostka ta nigdy nie została skierowana do działań bojowych. Podobnie jak budowane od 2005 roku unijne grupy bojowe, które przez cały czas pozostają w gotowości.

Niemcy doceniają współpracę międzynarodową w budowaniu zdolności obronnych. Takie podejście ma swoje źródło w historii tego kraju: pacyfistycznie nastawione społeczeństwo jest dziś bardziej skłonne zaakceptować europejskie, a nie niemieckie projekty militarne. Zacieśnienie współpracy wojskowej ma także duże znaczenie dla mniejszych państw unijnych, takich jak np. Holandia. Kraj ten od 1995 roku integruje swoje siły zbrojne z Bundeswehrą. Wtedy powstał korpus niemiecko-holenderski, któremu – w razie potrzeby – można byłoby podporządkować po jednej dywizji każdego z tych państw. Nie odegrał on jednak dużej roli. Okazało się, że lepszym pomysłem jest włączanie jednostek jednego państwa w armijne struktury drugiego i odwrotnie. Taki charakter przyjęła współpraca w ramach sformowanego w 2015 roku 414 niemiecko-holenderskiego batalionu pancernego. Został on podporządkowany stacjonującej na co dzień w Havelte holenderskiej 43 Brygadzie Zmechanizowanej, która z kolei jest włączona w struktury 1 Dywizji Pancernej należącej do Bundeswehry. W skład 414 batalionu wchodzi m.in. holenderska kompania w sile 100 żołnierzy, którzy szkolą się w obsłudze niemieckich czołgów Leopard 2A6MA2. Formacja ta dysponuje 44 czołgami, które są wyposażone w urządzenia i systemy komunikacyjne i informacyjne produkcji holenderskiej. Dzięki temu Holendrzy mogą bez problemów nawiązywać łączność cyfrową z innymi jednostkami swojej armii. To dla tego kraju ważne rozwiązanie, gdyż Holendrzy w ostatnich latach niemal całkowicie zlikwidowali swoje jednostki pancerne. Koszty utrzymania batalionu są dzielone między oba kraje.

Kompania 414 batalionu pancernego brała udział m.in. w ćwiczeniach w Drawsku Pomorskim. W 2019 roku 414 batalion został oddelegowany do dyspozycji Sił Natychmiastowego Reagowania NATO (Very High Readiness Joint Task Force, VJTF).

Niemiecko-holenderski batalion był dla byłej niemieckiej minister obrony Ursuli von der Leyen, obecnie szefowej Komisji Europejskiej, wzorcowym przykładem europejskiej integracji w polityce obronnej. Za udaną można także uznać współpracę między holenderską i niemiecką marynarką. Niemiecka jednostka piechoty morskiej w sile 800 żołnierzy służy od 2018 roku w marynarce holenderskiej. Justyna Gotkowska, ekspert Ośrodka Studiów Wschodnich ds. bezpieczeństwa, o wojskowej współpracy Hagi i Berlina mówi „wzorowa”, a podobną kooperację niemiecko- francuską nazywa „symboliczną”.

Udana współpraca niemiecko-holenderska zachęciła inne kraje do integracji części oddziałów z Bundeswehrą. W 2017 roku ówczesna minister obrony von der Leyen zaproponowała Rumunii i Czechom, by przyłączyły swoje oddziały do jednostek niemieckiej armii. Czeska 4. Brygada Szybkiego Reagowania współpracuje z niemiecką 10. Dywizją Pancerną. Praga chwali sobie wspólne ćwiczenia. Rumuńska 81. Brygada Zmechanizowana ćwiczy wspólnie z niemieckimi i holenderskimi jednostkami. Komentatorzy mają jednak wątpliwości, czy kooperacja ta okaże się takim sukcesem jak niemiecko-holenderska.

Nieco inny charakter ma polsko-niemiecka współpraca wojsk lądowych, oparta na wzajemności, m.in. w wymianie oficerów, wzajemnym podporządkowaniu batalionów pancernych, wspólnych szkoleniach. Ma ona na celu przede wszystkim zwiększenie interoperacyjności.

Podobny cel przyświecał niemiecko-amerykańskiemu porozumieniu, jakie w listopadzie 2019 roku podpisali gen. por. Jörg Vollmer oraz gen. James McConville, szefowie sztabów obu sojuszniczych armii. Dotyczyło ono zwiększania interoperacyjności między Bundeswehrą i U.S. Army. Do 2027 roku wojska lądowe Niemiec i USA mają być zdolne do bliskiej współpracy podczas operacji regionalnych i globalnych. Niemiecka brygada wojsk lądowych może zostać podporządkowana amerykańskiej dywizji ogólnowojskowej i poddana jej dowództwu oraz odwrotnie.

Taki kierunek rozwoju współpracy wojskowej wydaje się najbardziej prawdopodobny także między państwami Unii. Nie powstanie europejska armia, a UE nie przekształci się w sojusz podobny do NATO.