Weterani konspiracji, zwłaszcza żołnierze bojowych pionów Armii Krajowej, w swoich wspomnieniach wielokrotnie podkreślają, że marzyli o chwili, gdy będą mogli włożyć mundur potwierdzający ich wojskową przynależność, szarżę i specjalizację oraz stanąć z bronią w ręku do otwartej walki. Pragnęli, by mieć choć rogatywkę, choć orzełka przedwrześniowej armii, nie mówiąc o kurtce czy płaszczu. Po prostu partyzant czuł się żołnierzem, nosząc oryginalny polski mundur.

„Ja w żadnym razie broni nie złożę, munduru nie zdejmę, tak mi dopomóż Bóg” – te słowa mjr. Henryka Dobrzańskiego, sławnego „Hubala”, przeszły do narodowej legendy. Major był im wierny do końca – zginął w mundurze kawalerzysty 30 kwietnia 1940 roku pod Anielinem. Dziś cytat ten często interpretuje się jako deklarację majora pozostania żołnierzem regularnym za wszelką cenę – wbrew temu, że Niemcy i Sowieci zajęli cały kraj i nie wahali się łamać brutalnie i krwawo każdego, nawet najmniejszego przejawu oporu. Zdarzają się nawet opinie, że „Hubala” nie można nazywać „pierwszym partyzantem”, bo był przeciwny konspiracji i chciał walczyć jak regularne wojsko.

Gdyby tak było istotnie, „Hubala” można by przezwać tak, jak robili to Niemcy – „szalonym majorem”. Nic z tych rzeczy, bo trzeba pamiętać o realiach, w jakich założony przez niego Oddział Wydzielony Wojska Polskiego działał. Major Dobrzański był przekonany i mocno wierzył w to, że wiosną 1940 roku z Zachodu ruszy aliancka ofensywa i zmiecie okupantów z Polski. „Im słoneczko wyżej, tym Sikorski bliżej”. Pragnął więc do tej wielkiej ofensywy, w której miała brać udział także Armia Polska we Francji, dotrwać i utrzymać swój oddział jako kadrowy, z którego rozrośnie się powstańcze wojsko.

Jak relikwie

A mundur? Dla mjr. Dobrzańskiego i jego żołnierzy ich mundury armii II RP były świętością. Zresztą nie tylko dla nich, bo tam, gdzie pojawili się ułani czy piechurzy „Hubala”, tam budzili oni radość, wzruszenie i nadzieję. Słowem, dzięki polskiemu mundurowi rosło morale i gdyby sprawdziły się przewidywania majora, to wiosną 1940 roku jego żołnierze istotnie mogliby być awangardą zwycięskiej ofensywy… Ale jak wiemy, historia potoczyła się inaczej i to komendant ZWZ-etu, wtedy jeszcze pułkownik Stefan Rowecki miał rację, uważając, że na utrzymywanie silnego oddziału partyzanckiego, nawet w Górach Świętokrzyskich, jest jeszcze za wcześnie. Zresztą mjr Dobrzański, po pierwszych oporach, podporządkował się rozkazowi „Grota” i dał swoim ludziom wolną rękę w pozostaniu przy nim lub odejściu z oddziału.

Kilku niezidentyfikowanych powstańców z nieustalonego oddziału AK na barykadzie na ul. Chmielnej między Hotelem Astoria a narożną kamienicą, Fot. H. Śmigacz, z zasobu Archiwum IPN.

Konspiracja wykluczała noszenie jakichkolwiek elementów kojarzących się z wojskiem. Żołnierz dywersji, Kedywu, miał niczym nie wyróżniać się na ulicy. Nawet te słynne oficerki – tak często pokazywane na filmach o walce okupacyjnej – były w istocie niewskazane. Ktoś w wojskowych butach był od razu wyłuskiwany przez agentów Gestapo czy żandarmów jako potencjalny członek konspiracji. Już cichociemni podczas szkolenia w Wielkiej Brytanii byli na te kwestie uczulani. Ba, uczono ich nawet, by nie nosili zbyt wysoko głowy i nie przyjmowali wojskowej postawy, która od razu mogłaby ich zdradzić na okupowanej ulicy. Niestety, w istocie bohaterowie popularnego serialu „Czas honoru” nie zdaliby egzaminu w szkole dywersji komandosów już przez sam swój wygląd…

Las idzie

Zupełnie inaczej miały się sprawy w lesie (bo na wsi czy w małych miasteczkach było podobnie jak w wielkich ośrodkach miejskich – groźba dekonspiracji). Kiedy zaczęły powstawać pierwsze większe oddziały i zgrupowania partyzanckie Armii Krajowej, jedno je z pewnością z Oddziałem Wydzielonym Wojska Polskiego łączyło: ich żołnierze pragnęli, by mieć choć rogatywkę, choć orzełka przedwrześniowej armii, nie mówiąc o kurtce czy płaszczu. Po prostu partyzant czuł się żołnierzem, nosząc oryginalny polski mundur. Dochodziło do tego, że żołnierze „polonizowali” zdobyczne niemieckie mundury, farbując je ze znienawidzonego koloru feldgrau na zielony i przyszywając polskie guziki oraz naramienniki i odznaki. W praktyce było tak, że najpełniej umundurowani byli dowódcy i kadra oficerska, a także (rzadziej) podoficerska, a partyzancka brać walczyła w tym, w czym do oddziału przyszła – w ubraniach cywilnych lub mundurach zdobycznych. Zawsze jednak starając się mieć przynajmniej przyszyty na czapce lub berecie biało-czerwony proporczyk. A wojskowa opaska na ramieniu? To przecież jeden z symboli AK! Lecz to dopiero rok 1944 i mobilizacja w ramach akcji „Burza”. W pamięci pozostaje faux-pas, jakie popełnili twórcy kontrowersyjnego niemieckiego serialu „Nasze matki, nasi ojcowie”, przedstawiając akowców w opaskach przed tą datą…

Ale i u nas jest z tym problem, gdyż biało-czerwone opaski z odbitymi literami „WP”, wojskowym orłem i numerem jednostki utożsamia się tylko z powstaniem warszawskim. Tymczasem obowiązek noszenia opaski mieli żołnierze wszystkich koncentrujących się do „Burzy” zgrupowań AK – tych na Kresach, tych w Górach Świętokrzyskich czy tych na południu Polski. Dobrze to widać na zdjęciach, choćby z operacji „Ostra Brama” w Wilnie, z walk 27 Wołyńskiej Dywizji Piechoty AK, oczywiście powstania warszawskiego czy akcji podhalańczyków AK w Małopolsce. Opaska oznaczała, że się jest regularnym żołnierzem, była więc mundurem. Lecz i tak guzik czy orzełek z 1939 roku pozostawał skarbem największym.