„A więc wojna! Z dniem dzisiejszym wszelkie sprawy i zagadnienia schodzą na plan dalszy. Całe nasze życie publiczne i prywatne przestawiamy na specjalne tory. Cały wysiłek narodu musi iść w jednym kierunku. Wszyscy jesteśmy żołnierzami. Musimy myśleć tylko o jednym: walka aż do zwycięstwa!”. 1 września 1939 roku ten komunikat odczytał w radio aktor Józef Małgorzewski. Była 6.30.

Niespełna dwie godziny wcześniej niemieckie lotnictwo zbombardowało most w Tczewie, pierwsze pociski spadły na przygraniczny Wieluń, pancernik „Schleswig Holstein” rozpoczął ostrzał składnicy wojskowej na Westerplatte. Niedługo potem z trzech stron runęły na Polskę oddziały Wehrmachtu, od południa wspomagane przez 50-tysięczną armię słowacką. Tak rozpoczęła się największa batalia w dziejach ludzkości.

Bomba w Tarnowie

Tego ranka Józef Małgorzewski nie zasiadł przed radiowym mikrofonem. Komunikat, który popłynął w eter, w rzeczywistości został nagrany dwa dni wcześniej. Polska gotowała się do wojny. Mieszkańcy miast kopali rowy, w których mogliby się schować podczas nalotu, pod koniec sierpnia niektóre urzędy wypłaciły swoim pracownikom trzy pensje z góry, nawet rozpoczęcie roku szkolnego zostało przesunięte z poniedziałku 4 września na czas bliżej nieokreślony. – Polska armia przeniosła samoloty ze stałych lotnisk na nieznane Niemcom lotniska polowe. A pod koniec sierpnia ruszyła mobilizacja. Przebiegała sprawnie, choć w osiągnięciu przez wojsko pełnej gotowości na pewno nie pomógł fakt, że w pewnym momencie zachodni alianci wymogli na polskim rządzie, by wstrzymać mobilizację – wyjaśnia dr Jarosław Pałka, historyk z Domu Spotkań z Historią. Europa łudziła się jeszcze, że wojny można uniknąć, a przynajmniej ją odwlec.

– Od połowy sierpnia zaczęły się mnożyć akty dywersji w strefie przygranicznej, a czasem nawet w głębi kraju. Niemcy ostrzeliwali polskie posterunki, ważne węzły kolejowe, napadali na członków niemieckiej mniejszości, by winę zrzucić na Polaków. 28 sierpnia ich agent zdetonował bombę na dworcu w Tarnowie – wymienia prof. Tomasz Chinciński z Muzeum II Wojny Światowej. Jednocześnie alianci bardzo mocno przestrzegali Polaków, by nie dali się sprowokować. – Jeden z angielskich generałów, szef sztabu armii brytyjskiej William Ironside, stwierdził nawet: „nie pozwólcie, aby przez jakiś most w Tczewie wybuchła wojna” – opowiada prof. Chinciński. Ale to niewiele dało. Niemcy byli zdeterminowani, by zrealizować swoje plany i ostatecznie sami wykreowali stosowny pretekst. 31 sierpnia dywersanci przebrani za polskich powstańców napadli na niemiecką radiostację w Gliwicach. Kilka godzin później trwała już regularna wymiana ognia.

Mimo wszystko Niemcy zdołali zaskoczyć Polaków. Po pierwsze rozpoczęli agresję nie wypowiadając wojny. – Przede wszystkim jednak nikt w Warszawie nie spodziewał się, że natarcie będzie tak gwałtowne, a Wehrmacht wspierany przez Luftwaffe wejdzie tak głęboko na polskie terytorium – wyjaśnia prof. Chinciński. – Nasi decydenci długo byli przekonani, że celem Hitlera jest odebranie terenów, o które Niemcy zgłaszały roszczenia, przede wszystkim polskiego Pomorza oraz pozostałych ziem, które utraciły w wyniku pierwszej wojny światowej, czyli Wielkopolski, Śląska, a także włączenie do Rzeszy Wolnego Miasta Gdańska. Dlatego też między innymi pomysł, by przed agresją bronić się na linii granic. Rządzący uznali, że jeśli rozmieszczą wojsko na linii Wisły, Narwi i Sanu, Niemcy zajmą sporne terytoria bez jednego wystrzału, a oni poniosą polityczną klęskę – argumentuje historyk. Cel Hitlera był jednak inny. – Chciał on całkowicie unicestwić przeciwnika. Z drugiej jednak strony, jak wynika z niemieckich dokumentów, jeszcze 12 września był gotów wstrzymać marsz swoich wojsk za cenę odstąpienia aliantów od wojny i zadowolić się przyłączeniem do Rzeszy polskiego Pomorza i Górnego Śląska oraz Wolnego Miasta Gdańska. Ci jednak na to nie przystali. Oczywiście najpewniej i tak byłoby to rozwiązanie tymczasowe, Polska zaś ostatecznie podzieliłaby los rozbieranej po kawałku Czechosłowacji – podkreśla prof. Chinciński.

Sami wśród wrogów

– W chwili wybuchu wojny Polacy znajdowali się w skrajnie niekorzystnej sytuacji – podkreśla dr Pałka. Przez niemal całe dwudziestolecie międzywojenne polska armia przygotowywała się do starcia z Armią Czerwoną. – Związek Radziecki miał opinię przeciwnika o wiele poważniejszego. O ile bowiem Niemców, jak się wydawało, można było zaszachować sojuszem choćby z Francją, to budowa sensownej koalicji przeciwko Sowietom nastręczała nie lada trudności – przekonuje dr Pałka. W końcówce lat 30. wojna przeciwko Hitlerowi stała się jednak dużo bardziej realna. – Co więcej, szybko stało się jasne, że może ona wyglądać inaczej niż Polacy zakładali. Zamiast głównego uderzenia z Pomorza, przez Kutno w kierunku Warszawy i pomocniczego z Prus Wschodnich, po zajęciu Czechosłowacji Niemcy mogli zaatakować Polskę z trzech stron. W dodatku od nieprzyjaciela nie oddzielały nas niemal żadne naturalne przeszkody – przypomina dr Pałka.

Do wojny przeciwko Polsce Hitler rzucił 1 mln 800 tys. żołnierzy, 2800 czołgów i niemal trzy tysiące samolotów. Potędze Wehrmachtu i Luftwaffe polska armia przeciwstawiła blisko milion żołnierzy, niespełna 900 czołgów i 400 samolotów. – Pod względem ilości wojska i ciężkiego sprzętu zdecydowanie odstawaliśmy, jednak pod względem jakości już nie zawsze – zaznacza prof. Chinciński. Polska armia miała na przykład do dyspozycji karabiny przeciwpancerne Ur czy bombowce Łoś. Ich liczba okazała się jednak niewystarczająca. W dodatku często używane były niezgodnie z przeznaczeniem albo na skutek organizacyjnego zamieszania – wcale.

Niemcy już 3 września wygrali wojnę na granicach. Odtąd polskie wojska z reguły się cofały. Inicjatywę przejęły raz i to zaledwie na kilka dni, kiedy to 9 września Armie: Wielkopolska i Pomorze pod dowództwem gen. Tadeusza Kutrzeby uderzyły na Wehrmacht w okolicach Bzury. Polacy próżno czekali na pomoc Wielkiej Brytanii i Francji, które 3 września wypowiedziały Hitlerowi wojnę. Sojusznicy walczyć nie zamierzali, gdyż nie byli do tego gotowi. I choć, jak podkreślają historycy, polscy żołnierze bili się dzielnie, dowódcy popełniali sporo błędów. – Marszałek Rydz-Śmigły zbyt wiele decyzji skupił w swoim ręku, co przy problemach z łącznością stanowiło dla jego podwładnych nie lada przeszkodę. Chaos dodatkowo spotęgowało szybkie opuszczenie przez sztab Warszawy, a potem, w nocy z 17 na 18 września, Polski – mówi prof. Chinciński. Ostateczny cios obrońcom zadało jednak wkroczenie Armii Czerwonej, która zajęła 52 procent terytorium Polski. Walki trwały jeszcze do 6 października, kiedy to po bitwie pod Kockiem przed Niemcami broń złożyli żołnierze Samodzielnej Grupy Operacyjnej „Polesie”, ale losów wojny nic nie było już w stanie odwrócić.

Wrześniowa klęska

Mimo bohaterskiej postawy żołnierzy, wojna obronna przyniosła Rzeczpospolitej dotkliwą klęskę. W walkach poległo 70 tysięcy żołnierzy, 130 tysięcy odniosło rany, 400 tysięcy zaś dostało się do niemieckiej niewoli. 200 tysięcy zostało uwięzionych przez Sowietów. W bombardowanych miastach i kolumnach uchodźców zginęły tysiące cywilów. Innych, jeszcze podczas trwania walk, dotknęły bestialskie represje. Najeźdźcy zdołali wymazać Polskę z mapy Europy. Sami też jednak ponieśli niemałe straty. Szacuje się, że Polacy zdołali zabić ponad 16 tysięcy niemieckich żołnierzy, zniszczyć tysiąc czołgów i kilkaset samolotów. W obliczu planowanej przez Hitlera inwazji na Francję miało to ogromne znacznie. Ale była rzecz jeszcze ważniejsza. – Hitler liczył, że batalia przeciwko Polsce będzie konfliktem lokalnym. Jego rachuby zawiodły. Konflikt już 3 września, kiedy Anglia i Francja wypowiedziały Niemcom wojnę, został umiędzynarodowiony, dał początek wojnie, która doprowadziła ostatecznie do upadku nazistowskich Niemiec – podsumowuje prof. Chinciński.