Używanie głodu jako narzędzia w polityczno-militarnych rozgrywkach nie jest zjawiskiem nowym. Nigdy wcześniej jednak państwom, które prowadziły taką politykę, nie przyświecały cele tak skomplikowane i daleko idące, jak obecnie Rosji.

Liczby robią porażające wrażenie. Jak podaje Ministerstwo Rolnictwa w Kijowie, od początku wojny w Ukrainie utknęło 20 mln ton przeznaczonego na eksport zboża. Ziarno zalega w silosach, bo nie sposób go wywieźć przez zaminowane porty i szlaki kontrolowane przez rosyjską Flotę Czarnomorską. Kolejne 600 tys. ton Rosjanie zrabowali i przerzucili m.in. na okupowany Krym. Część zboża miała stamtąd trafić do Syrii. Według resortu z powodu walk płody rolne nie zostaną zebrane z pól o łącznej powierzchni 2,4 mln ha. Kule, bomby i pożary zabiły też dotychczas 92 tys. krów, 258 tys. świń oraz 5,7 mln ptaków hodowlanych. Ze wstępnych szacunków wynika, że wartość strat poniesionych przez ukraińskie rolnictwo sięga już 4,3 mld dolarów. Dla kraju to prawdziwa klęska. Co więcej, skutki katastrofy zaczynają być odczuwalne daleko poza granicami Ukrainy.

Taktyka spalonej ziemi

Wystarczy rzut oka na statystyki. Przed wojną Ukraina była piątym na świecie eksporterem pszenicy. Za granicę wysyłała jedną trzecią swojej rocznej produkcji. W 2018 roku było to blisko 17 mln ton. Jak wylicza FAO, czyli Organizacja Narodów Zjednoczonych ds. Wyżywienia i Rolnictwa, ukraińska pszenica stanowiła połowę zasobów sprowadzanych przez Liban, Tunezję, Somalię i Libię. Dostawy tego zboża zaspokajały 47% potrzeb Erytrei. A na tym przecież nie koniec, bo Ukraina zaliczała się też do ścisłej światowej czołówki, jeśli chodzi o produkcję i eksport oleju słonecznikowego. Próba odcięcia jej od światowych rynków w wydatny sposób przyczyniła się do nagłego wzrostu cen żywności. FAO ocenia, że począwszy od stycznia wzrosły one o średnio 17%. Skutek: liczba mieszkańców Ziemi zagrożonych głodem zwiększyła się o kolejne 47 mln.

Zachód nie ma wątpliwości. – Rosja prowadzi żywnościowy szantaż. Eksportuje głód daleko poza terytorium Ukrainy – podkreśla amerykański sekretarz stanu Antony Blinken. Podobnego zdania jest sekretarz generalny NATO Jens Stoltenberg, który w przeddzień ostatniego spotkania ministrów obrony państw Sojuszu mówił o celowo wywołanym kryzysie żywnościowym. Rosja rzecz jasna odrzuca oskarżenia, wskazując na zgubny wpływ zachodnich sankcji. Zgrabnie pomija przy tym fakt, że to właśnie ona rozpoczęła inwazję i konsekwentnie stosuje w Ukrainie taktykę spalonej ziemi. A zawirowania na rynku żywności największe korzyści mogą przynieść właśnie Kremlowi.

Od Hołodomoru po Erytreę

Używanie głodu jako narzędzia w polityczno-militarnych rozgrywkach nie jest zjawiskiem nowym. Rosjanie już wcześniej sięgali po tę broń, sami również padali jej ofiarą. W latach 30. ubiegłego wieku władze ZSRS postanowiły głodem złamać opór ukraińskiej wsi przed przymusową kolektywizacją. Hołodomor pochłonął kilka milionów ofiar. Kilka lat później Niemcy rozpoczęli blokadę Leningradu. W odciętym od świata mieście mieszkańcy zjedli niemal wszystkie zwierzęta domowe, szczury, ptaki, chleb zaś wytwarzany był z mieszaniny śladowych ilości mąki i celulozy. Zdarzały się przypadki kanibalizmu. W ciągu 2,5 roku w Leningradzie zmarło półtora miliona osób. Na Niemcach dramat sowieckiej metropolii nie robił większego wrażenia, bo już w 1941 roku opracowali tzw. plan głodowy. Zakładał on wywożenie z ZSRS arbitralnie określanych nadwyżek żywności. Nazistowscy planiści wyliczyli, że taka polityka może doprowadzić do śmierci nawet 30 mln osób. Na szczęście dla Sowietów tego projektu nigdy nie udało się w pełni zrealizować – szwankowała logistyka, Niemcy nie mieli też sił i środków, by skutecznie konfiskować ukrywane przez chłopów zapasy. A jednak ofiary nazistowskiej polityki na terenach ZSRS szły w miliony. W czasie II wojny światowej klęskę głodu w podległym sobie Bengalu wywołali też Brytyjczycy, choć akurat im trudno przypisać celową eksterminację miejscowej ludności. Był to raczej efekt wojennego chaosu i krótkowzrocznych decyzji politycznych. Churchill założył, że Bengal tak czy inaczej wpadnie w ręce Japończyków, nakazał więc wywozić stamtąd zboże, które miało zabezpieczyć Wielką Brytanię. W ostatnich latach głód był sztucznie wywoływany podczas wojen domowych w Erytrei, Somalii oraz Syrii. Nigdy wcześniej jednak państwom, które prowadziły taką politykę, nie przyświecały cele tak skomplikowane i daleko idące, jak obecnie Rosji.

Gra migracją

Gra Kremla to element szantażowania Zachodu. Ukraińskie zboże zacznie trafiać na rynek, jeśli zniesiecie sankcje – zdaje się sugerować Władimir Putin. A co jeśli nie? Ponurą wizję kreśli brytyjski historyk Timothy Snyder. Według niego rosyjski prezydent, potęgując głód w niektórych rejonach Afryki i Azji, chce wywołać falę nielegalnej migracji, która zaleje zachodnią Europę. I to również nic nowego, bo Rosja w ostatnich latach co najmniej dwukrotnie grała migrantami. Wystarczy wspomnieć wojnę w Syrii, kiedy to wraz z wojskami Asada przypuściła szturm na tzw. strefę deeskalacji w rejonie Idlibu. Rejon zamieszkiwały cztery miliony osób, których połowę stanowili uchodźcy wewnętrzni z innych rejonów kraju. Na Europę padł blady strach, bo syryjska wojna domowa już wcześniej spowodowała największy kryzys uchodźczy w dziejach kontynentu. Dla Kremla zaangażowanie w Syrii było sposobem na szantażowanie Zachodu, a jednocześnie na wyjście z międzynarodowej izolacji, w której Rosja przez chwilę znalazła się po aneksji Krymu. Drugi przykład jest całkiem świeży, a dotyczy tajnej operacji, którą w ubiegłym roku – zapewne z inspiracji, a przynajmniej za wiedzą i aprobatą Kremla – podjęła Białoruś. Tamtejsze służby przez długie miesiące ściągały z Bliskiego Wschodu nielegalnych migrantów, po czym usiłowały ich przepchnąć przez granice z Łotwą, Litwą oraz Polską. Wydarzenia te spotęgowały napięcie na wschodniej flance NATO. Obecnie presja zdecydowanie zelżała, z pewnością jednak nie ustała całkowicie.

Tymczasem w innych rejonach fala nielegalnych migrantów zdecydowanie wezbrała. Jak podaje Frontex, czyli Europejska Agencja Straży Granicznej i Przybrzeżnej, od początku roku do końca maja granice UE próbowało z pominięciem prawa przekroczyć już 86 tys. osób. W porównaniu z analogicznym okresem roku ubiegłego liczba ta zwiększyła się o 82%. Obecnie trudno jeszcze zakładać, że ten skok jest następstwem wojny w Ukrainie, niemniej znaleźliśmy się w bardzo niebezpiecznym momencie. Fala migracji może w krótkim czasie pogłębić kryzys gospodarczy, w którym pogrąża się Europa. Z drugiej strony istnieje ryzyko, że radykalna polityka antymigracyjna wywoła niepokoje społeczne. A Rosja będzie żywotnie zainteresowana ich podsycaniem.

Można sobie jednak wyobrazić jeszcze inny scenariusz. Rosja, nie zważając na wewnętrzne problemy gospodarcze, skieruje do Afryki statki ze zbożem własnym albo zrabowanym Ukrainie, tym samym jeszcze umocni mozolnie budowane tam wpływy. Na efekty pracy kremlowskiej propagandy w tym rejonie świata zwrócił ostatnio uwagę choćby „Business Insider”. Podczas głosowania w ONZ-ecie ledwie osiem na 31 państw afrykańskich poparło wniosek o zawieszenie członkostwa Rosji w Radzie Praw Człowieka.

Rosja patrzy na Afrykę

Przed Zachodem stoi więc niezwykle trudne zadanie. Na pewno musi działać szybko. Od pewnego czasu wiele mówi się o odblokowaniu ukraińskich portów. Pomoc w mediacji między Moskwą a Kijowem zaoferowała Turcja. Mając jednak w pamięci sposób, w jaki Rosja traktowała rozmowy pokojowe z Ukrainą, trudno się spodziewać, że „zbożowe” negocjacje przyniosą efekty. Tym bardziej że Zachód pewnie nie będzie chciał się zgodzić na zbyt daleko idące ustępstwa. Realną perspektywą wydaje się zwiększenie tranzytu szlakami lądowymi przez Polskę czy Rumunię. Niedawno prezydent USA Joe Biden zapowiedział budowę przy polsko-ukraińskiej granicy systemu silosów, które umożliwią przechowywanie ziarna. To oczywiście nie rozwiąże problemu całkowicie. Po pierwsze transporty będą narażone na rosyjskie ataki rakietowe, po drugie cały czas jeszcze istnieje ryzyko, że do zachodniej Ukrainy wkroczą wojska Białorusi i odetną drogi, którymi przewożone jest zboże, po trzecie wreszcie poturbowana ukraińska gospodarka nie będzie już w stanie w pełni uzupełnić niedoborów. A luki są ogromne, bo obejmują nie tylko mniejsze dostawy z Ukrainy, lecz także z częściowo wyłączanej ze światowego obiegu gospodarczego Rosji.

Aby je zapełnić, potrzeba zwiększonej produkcji krajów takich jak USA, Australia czy Indie. Fachowcy mówią, że to możliwe. Na takie rozwiązanie wskazują choćby przywoływani przez „Deutsche Welle” eksperci z Instytutu Leibnitza. Żeby jednak to wszystko zrobić, potrzeba czasu. Problem w tym, że owego czasu dramatycznie ubywa.

Niewykluczone, że właśnie w tym obszarze demokratyczny świat mierzy się z największym wyzwaniem tej wojny.